Boszeep met hydrolaten uit het Chaamse bos

by Henk Ploeger

Ik heb al een aantal jaren contact met Evelien van Werfzeep en lever haar hydrolaten voor een aantal zeepsoorten die haar bedrijf op ambachtelijke wijze maakt. Een aantal maanden geleden hoorde ik dat Evelien bezig was met het ontwikkelen van een nieuwe zeep genaamd boszeep.

In deze zeep, die zoals Evelien schrijft een ode aan bomen en het bos is, zijn mijn hydrolaten verwerkt. Het gaat om hydrolaat van de Grove Den (Pinus sylvestris), de Douglasspar en Zilverspar. Catharina ging een kijkje te nemen in de biologische zeepziederij van werfzeep in Utrecht.

flessen met hydrolaat

Bovendien kon Catharina nog een bestelling van een aantal hydrolaten afleveren, waaronder vers Larikshydrolaat gemaakt tijdens de meewerkdagen. De zeepziederij is een hele geurige en aangename omgeving door het gebruik van heel veel soorten etherische olie bij het zeepmaken.

Bosextracten gaan de pan in    foto: werfzeep

 

de plantaardige oliën worden afgewogen (olijfolie, cacaoboter, kokosolie)

foto: werfzeep

etherische oliën worden afgewogen      foto: werfzeep

hydrolaten verdwijnen de pan in    foto: werfzeep

 

Zeep wordt in de mal gegoten    foto: werfzeep

De zeep van werfzeep is in een groeiend aantal winkels in Nederland, België, Duitsland en zelfs Aruba en Japan te koop. Leuk om te weten dat de boszeep met hydrolaten die ik gemaakt heb van naaldbomen uit het Chaamse bos wellicht op Aruba en misschien ook in Japan terecht komen.

afmeten van hydrolaat
plantaardige olie toevoegen    foto: werfzeep
drogende stukken boszeep
Werfzeep
Evelien, Laurens en Marjolein van Werfzeep      foto: werfzeep


Meewerkdagen Lariks geven goede opbrengst

by Catharina de Bruin

We hebben de hemelvaartsdagen van 2017 uitgekozen om Lariks te gaan destilleren. Uit het Chaamse bos hebben we met meewerkers op drie dagen steeds vier kratten vol met Larix decidua geoogst. Uiteraard heeft Henk de destillateur daar toestemming voor. Samen met een medewerker van Staatsbosbeheer heeft Henk een aantal plekken uitgezocht waar we kunnen oogsten.

Zo’n meewerkdag beginnen we eerst maar met een kopje koffie of thee, want de meewerkers hebben (soms een behoorlijk lange) autorit achter de rug. Onze deelnemers komen uit heel Nederland en Vlaanderen en vaak moeten ze wel twee uur rijden. Henk begint met het uitleggen van het programma, terwijl Catharina een koekje serveert bij de koffie of thee.

Henk laat zien op de kaart van het Chaamse bos waar we heen fietsen om de Lariks te zagen.

 

Gelukkig waren het hele warme en zonnige dagen, dus een half uurtje fietsen in het bos en wat takken afzagen is een prima bezigheid om te ontspannen. Henk vertelt hoe de takken eruit moeten zien en welke maat het beste in de hakselaar past. Uiteindelijk gaan er vier boodschappenkratten in de ketel; veel meer afknippen heeft geen zin.


foto: Jeannette Zijlstra

We zagen Larikstakken in een rustig stukje van het bos. De koekoek laat zich de hele tijd horen en boven het open veld cirkelt de buizerd op zoek naar prooi. Verder is het heerlijk stil en zien we af en toe wat wandelaars met een hond voorbij kuieren. Het gereedschap wat we gebruiken lenen we in de zomermaanden van de natuur- en landschapsvereniging Gilze en Rijen.

 

Terug bij de destilleerwerkplaats worden de takken in de hakselaars klein gemaakt. De stoom kan dan makkelijker door de takjes en twijgjes om de etherische olie mee te nemen uit de plant.

We nemen de tijd voor de uitgebreide biologische en vegetarische lunch in de schaduw met een weids uitzicht.

Henk heeft met de meewerkers de kratten gewogen. Het plukgewicht van alle dagen bij elkaar is 60 kg en de opbrengst aan etherische olie is 60 ml. Dat is een gemiddelde opbrengstpercentage van 0,1 %. Op zaterdag was er wat minder opbrengst, waarschijnlijk veroorzaakt door de zomerse temperaturen van ongeveer 33 graden Celsius. Dat is de reden dat er in de zomermaanden een veel lagere opbrengst aan etherische olie is. Onder die omstandigheden laten de naaldbomen hun olie los; dat ruik je in het bos.

Een klein beetje olie sturen we in een flesje op om te laten analyseren op inhoudsstoffen. Op ons oogstfeest van 9 september verwachten we de analyses in huis te hebben.

foto: Brigitte Sprenkels

foto: Brigitte Sprenkels

foto: Brigitte Sprenkels

foto: Brigitte Sprenkels

Als het water in de ketel tot handwarm is voorverwarmd, kan de gehakselde Lariks in de destilleerketel. De ketel wordt dichtgeplakt om stoomlekken te voorkomen, de gasbrander kan aan en dan is het wachten tot het water onder in de ketel gaat koken.

Ondertussen heeft Henk heel wat informatie over de techniek van het stoomdestilleren in verschillende soorten destilleeropstellingen. Hoe en waarom maakt de boom of plant etherische olie? Deze vragen worden ook beantwoord door Henk. We vertellen over de toepassingen van de verschillende inhoudsstoffen, olie en hydrolaat uit de praktijk. Er ligt een stapel met boeken klaar om door te bladeren en te raadplegen.

foto: Bernadette Hoens

 

Het destillaat van de Lariks is een beetje troebel alsof er inhoudsstoffen zijn die als emulgator werken. De inhoudsstoffen moeten nog gaan scheiden in hydrolaat en etherische olie. We hebben de Lariksolie in een scheitrechter verzameld en in flesjes van 5 mL afgevuld. Ook heeft Catharina het hydrolaat in enkele gesteriliseerde flessen overgegoten en van een etiket voorzien. Aan het eind van de middag hebben we het hele proces van stoomdestilleren laten zien en vooral ruiken.

Na deze meewerkdagen krijgen de meewerkers nog veel informatie in het document Lariks, Spar en Grove Den: naaldbomen met een geneeskrachtige werking nagezonden per e-mail.

foto: Brigitte Sprenkels

foto: Bernadette Hoens

foto: Bernadette Hoens

 

Reactie van meewerkers:

” Vandaag een geweldige dag gehad bij indekoperenketel. Lariks zelf geplukt en dmv stoomdestillatie en het eindresultaat is een heerlijke essentiële olie en hydrolaat. ”

” Was een prachtige dag!! Veel geleerd en bedankt voor het prachtige naslagwerk. ”

” Het was heel leuk om nu eens de praktijk mee te maken! Inclusief geursessie, héél veel uitleg en tot slot een bubbel-voetbad met lariks-hydrolaat   ”

 

voetenbadje met vers Larikshydrolaat in de destilleerwerkplaats


Lariks project van 6 en 7 juni 2015

by Henk Ploeger
Chaamse bos NB

De laatste jaren in het voorjaar ga ik het Chaamse bos in om Lariks (Larix decidua) ook wel Europese Lork genoemd te oogsten. Dit jaar had ik via de nieuwsbrief van INDEKOPERENKETEL een oproep gedaan voor meewerkers aan de oogst, het verwerken en het destilleren van de Lariks.

Zaterdag 6 juni had ik twee meewerkers die het hele proces van oogst tot de etherische olie en hydrolaat hebben meegemaakt. Catharina zorgde voor de koffie, thee en een goed gesprek. Het verslag van het Lariksproject 2015 van Catharina kan je lezen op haar website .

foto: Noi Sukawasana

We hebben deze dag 15,5 lariks takjes gehakseld en een deel van de naalden (3kg) is van de takjes geritst.

Dit is vergeleken met het hakselen een tijdrovende bezigheid. Misschien een idee om volgend jaar met hulp van wat meer meewerkers alleen de naalden van de Lariks te gaan destilleren. Dit om te kijken of dat de kwaliteit van olie en hydrolaat ten goede komt.

Lariksnaalden foto: Noi Sukawasana

Na het vullen en afsluiten van de ketel kon de destillatie beginnen.

Om een goede kwaliteit hydrolaat te maken heb ik boven op de lariks een koperen rooster gelegd.

Hierna kon de ketel worden dichtgemaakt met aluminiumtape om stoomlekken te voorkomen.

Voordat er destillaat overkomt is er al geur waarneembaar. De meewerkers omschreven de geur die ze toen roken als: zoet mandarijn, citrus, terpentijn. 

Tijdens de destillatie heb ik gebruik gemaakt van een scheitrechter ( 500 mL) om de etherische olie van het hydrolaat te scheiden. Daardoor moet je wel alert blijven om de scheitrechter regelmatig af te tappen. Gelukkig had ik meewerkers die het proces nauwlettend in de gaten hielden!

Na in totaal 2 uur (stoom)destilleren hebben we ongeveer 4 liter larikshydrolaat kunnen aftappen. Ik gebruik voor het hydrolaat altijd van tevoren goed gereinigde en gesteriliseerde wijnflessen.

Vullen van hergebruikte wijnflessen met vers hydrolaat
opbrengst Larikshydrolaat na 1 dag destilleren

De ketel hebben we afgeplakt laten staan om de volgende dag ´af te destilleren´. Na een nacht lost het waslaagje van de naalden op en komt er tijdens de tweede destillatie nog een achtergebleven deel van de olie mee. Ik doe dit om de olie zo compleet mogelijk te maken.

Zondag na de koffie hebben we weer ongeveer 16 kg Lariks geoogst en gehakseld en de tweede destillatie uitgevoerd. Na deze destillatie de destilleerketel opgemaakt en de nog stomende lariks verwijderd, om plaats te maken voor vers gehakselde lariks.

Een geleende kruiwagen (dankjewel Corné) om de gedestilleerde lariks af te voeren kwam daarbij goed van pas! Tijdens het destilleren van de tweede lading Lariks kon ik de etherische olie van de zaterdag geoogste Lariks mbv een kleine scheitrechter afvullen in druppelflesjes.

Maandag heb ik de tweede lading Lariks af gedestilleerd. Het Lariksproject 2015 heeft in totaal 40 mL lariksolie en 8 Liter larikshydrolaat opgeleverd.

Lariks etherisch olie FOTO  Noi Sukawasana

Maar naast deze opbrengst heb ik 2 enthousiaste meewerkers gehad die de nodige kennis over het stoomdestilleren hebben opgedaan. Het was zoals Catharina op haar website schrijft: genieten naast de ketel , en zeker voor volgend jaar voor herhaling vatbaar!