Roomijs met Reuzenzilverspar etherische olie

by Henk Ploeger

Als het destilleerseizoen een beetje op z’n einde loopt sluiten we af met een oogstfeest. Bezoekers zijn dan in de gelegenheid om kennis te maken met de etherische oliën en hydrolaten die we in het seizoen hebben gemaakt.

Het oogstfeest leek mij een ideaal moment om de bezoekers niet alleen met de geur, maar ook met de smaak van etherische olie te laten kennismaken. Dat klinkt misschien gek maar de aromatische stoffen waaruit de etherische oliën bestaan worden natuurlijk ook in voedingsmiddelen gebruikt. Roomijs is vanwege het melkvet erg geschikt om dat eens uit te proberen.

Over het ijsmaken met etherische olie had ik een aantal jaren geleden al een balletje opgegooid met de Jacobushoeve die in onze regio bekend staat om de lekkere (biologische) roomijs die ze maken. Omdat etherische oliën geconcentreerd zijn is het belangrijk om een voorbeeldrecept te hebben. Tijdens mijn zoektocht kwam ik een aantal recepten tegen waarbij de ijsmakers munt, sinaasappel en lavendel gebruiken om een lekkere frisse smaak te creëren.

Geoogste reuzenzilverspar   Abies grandis

Voor het ijs wat ik afgelopen week heb laten maken door de Jacobushoeve heb ik gekozen voor de etherische olie van de Reuzenzilverspar (Abies grandis) in combinatie met stracciatella. Dit omdat ik uit de geur en de analyse die ik van deze bijzondere olie heb laten maken weet dat er een redelijke hoeveelheid limoneen in aanwezig is. Deze monoterpeen die in een heel hoog percentage in sinaasappel etherische olie zit is namelijk qua smaak een goede combi met chocolade.

IJs proeven

Ik was dan ook erg benieuwd of het Stracciatella- ‘Chaamse bos’-roomijs bij de bezoekers afgelopen zaterdag in de smaak zou vallen. De ijsmaker van de Jacobushoeve was in ieder geval enthousiast.

Dat enthousiasme kreeg ik ook te horen van de bezoekers van het oogstfeest van afgelopen zaterdag. Men vond het roomijs:

 Bijzonder, smaakt naar bos, citrusachtig, erg lekker, smaakvol.

In de middag heb ik de aanwezige bezoekers nog een destillatie met wat overgebleven muntbladeren (Mentha spicata) uit onze tuin laten zien. Hiervoor heb ik een glazen destilleeropstelling gebruikt.

Gezien de tijd van het jaar (september) leverde de destillatie geen etherische olie op waarmee ik een nieuwe ijssoort zou kunnen laten maken. Misschien volgend jaar?


Meewerkdagen Lariks geven goede opbrengst

by Catharina de Bruin

We hebben de hemelvaartsdagen van 2017 uitgekozen om Lariks te gaan destilleren. Uit het Chaamse bos hebben we met meewerkers op drie dagen steeds vier kratten vol met Larix decidua geoogst. Uiteraard heeft Henk de destillateur daar toestemming voor. Samen met een medewerker van Staatsbosbeheer heeft Henk een aantal plekken uitgezocht waar we kunnen oogsten.

Zo’n meewerkdag beginnen we eerst maar met een kopje koffie of thee, want de meewerkers hebben (soms een behoorlijk lange) autorit achter de rug. Onze deelnemers komen uit heel Nederland en Vlaanderen en vaak moeten ze wel twee uur rijden. Henk begint met het uitleggen van het programma, terwijl Catharina een koekje serveert bij de koffie of thee.

Henk laat zien op de kaart van het Chaamse bos waar we heen fietsen om de Lariks te zagen.

 

Gelukkig waren het hele warme en zonnige dagen, dus een half uurtje fietsen in het bos en wat takken afzagen is een prima bezigheid om te ontspannen. Henk vertelt hoe de takken eruit moeten zien en welke maat het beste in de hakselaar past. Uiteindelijk gaan er vier boodschappenkratten in de ketel; veel meer afknippen heeft geen zin.


foto: Jeannette Zijlstra

We zagen Larikstakken in een rustig stukje van het bos. De koekoek laat zich de hele tijd horen en boven het open veld cirkelt de buizerd op zoek naar prooi. Verder is het heerlijk stil en zien we af en toe wat wandelaars met een hond voorbij kuieren. Het gereedschap wat we gebruiken lenen we in de zomermaanden van de natuur- en landschapsvereniging Gilze en Rijen.

 

Terug bij de destilleerwerkplaats worden de takken in de hakselaars klein gemaakt. De stoom kan dan makkelijker door de takjes en twijgjes om de etherische olie mee te nemen uit de plant.

We nemen de tijd voor de uitgebreide biologische en vegetarische lunch in de schaduw met een weids uitzicht.

Henk heeft met de meewerkers de kratten gewogen. Het plukgewicht van alle dagen bij elkaar is 60 kg en de opbrengst aan etherische olie is 60 ml. Dat is een gemiddelde opbrengstpercentage van 0,1 %. Op zaterdag was er wat minder opbrengst, waarschijnlijk veroorzaakt door de zomerse temperaturen van ongeveer 33 graden Celsius. Dat is de reden dat er in de zomermaanden een veel lagere opbrengst aan etherische olie is. Onder die omstandigheden laten de naaldbomen hun olie los; dat ruik je in het bos.

Een klein beetje olie sturen we in een flesje op om te laten analyseren op inhoudsstoffen. Op ons oogstfeest van 9 september verwachten we de analyses in huis te hebben.

foto: Brigitte Sprenkels

foto: Brigitte Sprenkels

foto: Brigitte Sprenkels

foto: Brigitte Sprenkels

Als het water in de ketel tot handwarm is voorverwarmd, kan de gehakselde Lariks in de destilleerketel. De ketel wordt dichtgeplakt om stoomlekken te voorkomen, de gasbrander kan aan en dan is het wachten tot het water onder in de ketel gaat koken.

Ondertussen heeft Henk heel wat informatie over de techniek van het stoomdestilleren in verschillende soorten destilleeropstellingen. Hoe en waarom maakt de boom of plant etherische olie? Deze vragen worden ook beantwoord door Henk. We vertellen over de toepassingen van de verschillende inhoudsstoffen, olie en hydrolaat uit de praktijk. Er ligt een stapel met boeken klaar om door te bladeren en te raadplegen.

foto: Bernadette Hoens

 

Het destillaat van de Lariks is een beetje troebel alsof er inhoudsstoffen zijn die als emulgator werken. De inhoudsstoffen moeten nog gaan scheiden in hydrolaat en etherische olie. We hebben de Lariksolie in een scheitrechter verzameld en in flesjes van 5 mL afgevuld. Ook heeft Catharina het hydrolaat in enkele gesteriliseerde flessen overgegoten en van een etiket voorzien. Aan het eind van de middag hebben we het hele proces van stoomdestilleren laten zien en vooral ruiken.

Na deze meewerkdagen krijgen de meewerkers nog veel informatie in het document Lariks, Spar en Grove Den: naaldbomen met een geneeskrachtige werking nagezonden per e-mail.

foto: Brigitte Sprenkels

foto: Bernadette Hoens

foto: Bernadette Hoens

 

Reactie van meewerkers:

” Vandaag een geweldige dag gehad bij indekoperenketel. Lariks zelf geplukt en dmv stoomdestillatie en het eindresultaat is een heerlijke essentiële olie en hydrolaat. ”

” Was een prachtige dag!! Veel geleerd en bedankt voor het prachtige naslagwerk. ”

” Het was heel leuk om nu eens de praktijk mee te maken! Inclusief geursessie, héél veel uitleg en tot slot een bubbel-voetbad met lariks-hydrolaat   ”

 

voetenbadje met vers Larikshydrolaat in de destilleerwerkplaats


Het destilleren van Reuzenzilverspar

by Henk Ploeger
Een nog kleine Reuzenzilverspar in het Chaamse bos

Tijdens een rondgang door het Chaamse bos met een medewerker van Staatsbosbeheer, waar plekken zijn aangewezen waar we dit jaar naaldboomtakjes kunnen oogsten, werd ik gewezen op de Reuzenzilverspar (Abies grandis).

Takje van de Reuzenzilverspar

Deze boomsoort valt op door z’n lange naalden die bij het wrijven ervan net zo’n specifiek citrus-achtige geur afgeven als de Douglasspar. De geur is zelfs nog wat krachtiger en als citronella-achtig te omschrijven.

Oogsten van de reuzenzilverspar (Abies grandis)

Interessant genoeg om naast de Grove Den, Douglasspar en Lariks, waar ik al zo’n 6 jaar etherische olie van maak, deze nieuwe soort te gaan destilleren. De plek waar ik Reuzenzilverspar mocht oogsten ligt midden in het Chaamse bos, maar is gelukkig goed bereikbaar via een fietspad. Wel zo handig voor het transport.

Ik heb in totaal 4 met takjes gevulde klapkratten meegebracht naar de destilleerwerkplaats. Oogsten en destilleren doe ik op dezelfde dag om zeker te zijn van een kwalitatief en kwantitatief goede opbrengst aan etherische olie en hydrolaat.

Het hakselen leverde in het begin wat problemen op omdat de messen vastliepen. Maar na enig gesleutel kreeg ik het apparaat weer aan de gang.

 

Het wegen van de gehakselde reuzenzilverspar

Er ging in totaal 16 Kg gehakselde Reuzenzilverspar in de destilleerketel. Tijdens het destilleren heb ik de geur en de hoeveelheid etherische olie die zich in de scheitrechter vormde bijgehouden.

De geur veranderde van citroen – citronella naar een meer fruitige lucht. Door een aantal stoomlekjes tijdens de destillatie waren deze geuren goed waarneembaar in de destilleerwerkplaats. Het hydrolaat was troebel.

scheitrechter met etherische olie en hydrolaat van de reuzenzilverspar

Na anderhalf uur destilleren ben ik gestopt. Tijdens deze eerste destillatie had ik ongeveer 30 mL olie en 3 Liter hydrolaat gemaakt. De volgende dag heb ik nog een tweede destillatie uitgevoerd om alle etherische olie in de naalden aanwezig er uit te kunnen halen.

Destilleeropstelling

Uiteindelijke leverde deze twee destillaties in totaal 40 mL etherische olie op. Dat is een opbrengst van 0,25% en vergelijkbaar met de Grove Den, maar minder dan ik bij destillaties van de Douglasspar gevonden heb. Voor zover bekend is er geen etherische olie beschikbaar van onder Nederlandse omstandigheden groeiende Abies grandis.

Gaschromatogram van Abies grandis  bewerkt naar origineel van livinglibations

Er zijn wel een aantal producenten in bijvoorbeeld Canada en Frankrijk die deze etherische olie maken. Eén leverancier van de olie had de analyse-resultaten van de samenstelling van de olie op de website staan. Wellicht interessant om mijn olie ook te laten analyseren en te zien in hoeverre de samenstelling verschilt.